Schemat montażowy
Prawidłowy schemat
Z trzech miejsc
Łączniki schodowe przy drzwiach i przy kanapie, krzyżowy pośrodku, przewód łańcuchem: rozdzielnica → drzwi 3×1,5, drzwi → środek i środek → kanapa 5×1,5, kanapa → lampa 3×1,5. W przewodach 5×1,5 żyły łączące to czarna i szara, niebieska — N przelotowo, brązowa zostaje w rezerwie: od drzwi czarna łączy zacisk 1 łącznika schodowego z 1 krzyżowego, szara — 2 z 2, w stronę kanapy czarna idzie z 3 krzyżowego na 1 schodowego, szara — z 4 na 2. Jeśli zamienisz miejscami żyły w obrębie jednej pary, to nie jest błąd: światło nadal przełącza się z dowolnego miejsca, tylko „włączone” wypadnie przy innym położeniu klawiszy.
Co się dzieje
Lampa: świeci
Pod napięciem
Przewody
| Skąd → dokąd | Żyły × przekrój |
|---|---|
| Tablica → Drzwi | 3×1,5 mm²żółto-zielona, niebieska, brązowa |
| Drzwi → Pośrodku | 5×1,5 mm²żółto-zielona, niebieska, brązowa, czarna, szara |
| Pośrodku → Kanapa | 5×1,5 mm²żółto-zielona, niebieska, brązowa, szara, czarna |
| Kanapa → Lampa | 3×1,5 mm²żółto-zielona, niebieska, brązowa |
Co kupić
- Wyłącznik nadprądowy B10 dla obwodu oświetleniaw rozdzielnicy, jeśli nie ma jeszcze osobnego obwodu oświetlenia1 szt.
- Łącznik schodowy2 szt.
- Łącznik krzyżowy1 szt.
- Ramka pojedyncza3 szt.
- Puszka głęboka 60 mm3 szt.
- Złączka na 2 przewody6 szt.
- Przewód 3×1,5 mm² — odcinek2 szt.
- Przewód 5×1,5 mm² — odcinek2 szt.
Jak działa łącznik krzyżowy
Łącznik krzyżowy ma cztery zaciski — dwie pary. Na parę wejściową przychodzą dwie żyły łączące od jednego łącznika schodowego, z pary wyjściowej dwie żyły idą do następnego łącznika. Klawisz łączy pary albo prosto (1 z 3, 2 z 4), albo na krzyż (1 z 4, 2 z 3), czyli zamienia żyły łączące miejscami. W efekcie faza trafia na drugi zacisk przełączany ostatniego łącznika schodowego i światło się przełącza bez względu na położenie pozostałych klawiszy.
Dlatego schemat jest zawsze jeden: schodowy, krzyżowe, schodowy. Schodowe stoją w dwóch skrajnych miejscach, krzyżowych między nimi może być dowolnie wiele, po jednym na każde dodatkowe miejsce: na trzy miejsca — jeden, na cztery — dwa. Którą parę krzyżowego uznać za wejściową, nie ma znaczenia: jest symetryczny. Ważne jest co innego — obie żyły jednego łącznika schodowego muszą trafić na jedną parę.
Oznaczenia zacisków różnią się u producentów. Na schemacie powyżej para wejściowa ma oznaczenia 1 i 2, wyjściowa — 3 i 4. W łączniku krzyżowym Legrand 2 810 08 jedna para to 1 i 3, druga — 2 i 4. W brytyjskich BG zaciski są oznaczone L1, L1, L2, L2, u Dowsing & Reynolds — L1 L2 do jednego łącznika schodowego i L3 L4 do drugiego, w Berkerze 3037 górna para idzie do jednego schodowego, dolna — do drugiego. Dlatego pary szukaj nie po cyfrach, tylko na schemacie na obudowie.
Prowadzenie łańcuchem przez puszki
Przewód biegnie z rozdzielnicy do puszki pierwszego łącznika schodowego, stamtąd do krzyżowego, dalej do następnego łącznika, a od ostatniego schodowego — do lampy. Faza z rozdzielnicy przychodzi na wspólny zacisk pierwszego łącznika schodowego, parą żył łączących przechodzi przez wszystkie krzyżowe i ze wspólnego zacisku ostatniego schodowego brązową żyłą idzie do lampy. N i PE nie podłącza się do łączników: w każdej puszce przechodzą przelotowo przez złączki i biegną dalej, aż do lampy.
Dzięki temu przewód neutralny jest w każdej puszce — przyda się, jeśli później zechcesz zamontować inteligentny łącznik albo czujnik. Połączeń jest mniej, a przewodu idzie mniej więcej tyle samo. Żeby mechanizm i złączki zmieściły się bez wciskania, stosuje się puszki głębokie, 60 mm. Jeśli w Twoim domu instalację poprowadzono przez puszki rozgałęźne, elektrycznie schemat jest ten sam, ale do łącznika dochodzą inne przewody i przewodu neutralnego w puszce zwykle nie ma.
Co kupić i jak nie pomylić go ze schodowym
Na trzy miejsca potrzebne są dwa łączniki schodowe i jeden krzyżowy, na cztery — dwa schodowe i dwa krzyżowe. Bierz je z jednej serii, żeby pasowały ramki i klawisze. Z zewnątrz krzyżowego nie odróżnisz od schodowego, dlatego patrz na nazwę i na zaciski: schodowy ma ich trzy, krzyżowy cztery. W katalogach występuje jako łącznik krzyżowy, a według IEC 60669-1 to schemat 7 (schodowy — schemat 6).
Potrzebne będą jeszcze głęboka puszka 60 mm i ramka na każde miejsce, po dwie złączki na puszkę — dla N i PE, oraz przewody: 3×1,5 z rozdzielnicy i do lampy, 5×1,5 między łącznikami.
Przewody, kolory żył i wyłącznik
Z rozdzielnicy do pierwszego łącznika schodowego i od ostatniego schodowego do lampy biegnie 3×1,5: brązowa — faza, niebieska — N, żółto-zielona — PE. Między łącznikami — 5×1,5: czarna i szara — para żył łączących, niebieska — N przelotowo, żółto-zielona — PE, brązowa zostaje w rezerwie: nie podłącza się jej do niczego, a końce się izoluje. Niebieska we wszystkich przewodach to N, nie trzeba zmieniać żadnych oznaczeń.
Kolory określa HD 308: faza — brązowa, czarna lub szara, przewód neutralny — niebieska, żółto-zielona — wyłącznie PE, nigdy pod fazę, N ani jako żyła łącząca. W przewodzie 4×1,5 z PE nie ma niebieskiej żyły (brązowa, czarna, szara, żółto-zielona), a przewód neutralny musi biec łańcuchem do lampy, dlatego między łącznikami stosuje się przewód pięciożyłowy. PE prowadzi się przez każdą puszkę, nawet jeśli łącznik nie ma dla niego zacisku: w Niemczech wymaga tego norma, a przy prowadzeniu przelotowym wychodzi to samo.
Światło podłącza się osobnym obwodem w rozdzielnicy: wyłącznik B10 na przewodzie 1,5 mm². W Hiszpanii 10 A dla oświetlenia jest obowiązkowe. W Niemczech na 1,5 mm² stosuje się też B16, ale tylko tam, gdzie według tabeli normy przewód przenosi 16 A (w rurce w ścianie albo bezpośrednio na ścianie), i nie w ścianie z izolacją termiczną.
Łączniki krzyżowe czy przekaźnik bistabilny
Każde nowe miejsce to jeszcze jeden łącznik krzyżowy i jeszcze jeden przewód 5×1,5 z parą żył łączących. Przy trzech miejscach to proste. Przy czterech i więcej, a zwłaszcza w długim korytarzu, wygodniejszy jest przekaźnik bistabilny.
Przekaźnik montuje się w rozdzielnicy, a kompaktowy — w puszce; zamiast łączników montuje się przyciski bez podtrzymania. Wszystkie przyciski łączy się równolegle i można ich dać dowolnie wiele. Do przycisku potrzebne są tylko faza i przewód do przekaźnika, bez pary żył łączących. Ograniczeniem jest długość linii do przycisków, w przekaźniku Busch-Jaeger na przykład do 100 m. Zwykłych łączników do przekaźnika bistabilnego się nie podłącza, potrzebne są właśnie przyciski.
Schematy podłączenia
Z trzech miejsc
Łączniki schodowe przy drzwiach i przy kanapie, krzyżowy pośrodku, przewód łańcuchem: rozdzielnica → drzwi 3×1,5, drzwi → środek i środek → kanapa 5×1,5, kanapa → lampa 3×1,5. W przewodach 5×1,5 żyły łączące to czarna i szara, niebieska — N przelotowo, brązowa zostaje w rezerwie: od drzwi czarna łączy zacisk 1 łącznika schodowego z 1 krzyżowego, szara — 2 z 2, w stronę kanapy czarna idzie z 3 krzyżowego na 1 schodowego, szara — z 4 na 2. Jeśli zamienisz miejscami żyły w obrębie jednej pary, to nie jest błąd: światło nadal przełącza się z dowolnego miejsca, tylko „włączone” wypadnie przy innym położeniu klawiszy.
Z czterech miejsc, schody
Schody w domu: łączniki schodowe przy drzwiach wejściowych i w korytarzu na piętrze, krzyżowe na dole i na górze schodów, rozdzielnica przy drzwiach, lampa nad schodami. Przewód łańcuchem: rozdzielnica → drzwi 3×1,5, dalej drzwi → dół → góra → korytarz, każdy odcinek 5×1,5 (czarna i szara — żyły łączące, niebieska — N, brązowa w rezerwie), korytarz → lampa 3×1,5. Na schemacie między krzyżowymi i przy korytarzu żyły pary ułożono na krzyż, na przykład czarna z 3 dolnego — na 2 górnego: tak wygodniej ze względu na układ i to też jest prawidłowe, ważne tylko, żeby para w całości szła od jednego łącznika do sąsiedniego. Każde kolejne miejsce to jeszcze jeden krzyżowy i jeszcze jeden przewód 5×1,5, dlatego od czterech miejsc warto porównać ten schemat z przekaźnikiem bistabilnym.
Typowe błędy
Schodowy zamiast krzyżowego
Pośrodku zamontowano łącznik schodowy: ma trzy zaciski, a żył łączących przychodzi cztery. Podłączono, jak się dało: szarą od drzwi — na wspólny zacisk L, czarną i szarą idące do kanapy — na 1 i 2, a czarna od drzwi została niepodłączona. Dopóki klawisz przy drzwiach jest w jednym położeniu, światło w ogóle się nie zapala. W drugim położeniu światłem sterują tylko środek i kanapa, jak zwykła para łączników schodowych.
Dlaczego tak nie wolno
Zagrożenia nie ma, ale sterować światłem z trzech miejsc się nie da. Łącznik schodowy i krzyżowy z zewnątrz wyglądają tak samo, różnią się nazwą, liczbą zacisków i schematem na obudowie. Pośrodku montuje się tylko krzyżowy: ma cztery zaciski, po parze na żyły łączące każdego z sąsiednich łączników. Schodowe — tylko w dwóch skrajnych miejscach.
Pomylone pary zacisków
W łączniku krzyżowym pomieszano pary: od drzwi czarna — na 1, szara — na 3, do kanapy czarna — z 2, szara — z 4, choć w tym mechanizmie para wejściowa to 1 i 2, a wyjściowa — 3 i 4. W jednym położeniu krzyżowy łączy ze sobą obie żyły łączące od drzwi, a osobno — obie od kanapy: faza nie dochodzi do kanapy i światła nie da się zapalić żadnym klawiszem. W drugim położeniu drzwi i kanapa przełączają światło jak para łączników schodowych, ale ze wszystkich trzech miejsc sterować nim się nie da.
Dlaczego tak nie wolno
Zagrożenia nie ma, ale światło nie działa ze wszystkich miejsc. Obie żyły jednego łącznika schodowego muszą trafić na jedną parę zacisków krzyżowego, a żyły drugiego — na drugą. To, które zaciski tworzą parę, zależy od producenta: na schemacie powyżej to 1 i 2, a w łączniku krzyżowym Legrand 2 810 08 parę tworzą 1 i 3 i tam właśnie tak jest prawidłowo. Dlatego nie kieruj się cyframi: znajdź pary na schemacie na obudowie.
Jak podłączyć łącznik krzyżowy krok po kroku
Wyłącz obwód oświetlenia
W rozdzielnicy wyłącz wyłącznik nadprądowy obwodu oświetlenia, a jeśli nie wiesz który — wyłącznik główny. Uprzedź domowników, żeby nikt go nie włączył.
Sprawdź, że nie ma napięcia
Najpierw sprawdź próbnik napięcia lub multimetr na gniazdku, które na pewno jest pod napięciem. Potem sprawdź wszystkie żyły we wszystkich puszkach i przy lampie: między sobą i każdą względem PE.
Wprowadź przewody i oznacz żyły
Do każdej puszki wchodzą dwa przewody: przy pierwszym łączniku schodowym — z rozdzielnicy i do krzyżowego, przy krzyżowym — od poprzedniego łącznika i do następnego, przy ostatnim schodowym — od krzyżowego i do lampy. Podpisz, który przewód skąd przychodzi. W przewodach 5×1,5 czarna i szara to para żył łączących: zapamiętaj, która para idzie do którego sąsiedniego łącznika.
Połącz N i PE przelotowo
W każdej puszce połącz niebieskie obu przewodów jedną złączką, żółto-zielone — drugą. Do łączników N i PE się nie podłącza. Zapasową brązową w przewodach 5×1,5 zostaw wolną i zaizoluj jej końce.
Podłącz łączniki schodowe i lampę
W pierwszym łączniku schodowym brązową z rozdzielnicy — na wspólny zacisk (L, COM albo z kolorowym oznaczeniem), czarną do krzyżowego — na 1, szarą — na 2. W ostatnim schodowym czarną i szarą od krzyżowego — na 1 i 2, a ze wspólnego zacisku brązową — do lampy. W lampie: L — brązowa, N — niebieska, PE — żółto-zielona.
Podłącz łączniki krzyżowe
Znajdź na schemacie na obudowie dwie pary zacisków. Czarną i szarą od poprzedniego łącznika podłącz do jednej pary, czarną i szarą do następnego — do drugiej; na schemacie powyżej to 1, 2 i 3, 4. Kolejność żył w obrębie pary nie ma znaczenia, ważne, żeby para w całości przypadła jednemu sąsiedniemu łącznikowi.
Sprawdź działanie
Włącz wyłącznik i obejdź kilka razy wszystkie miejsca, przełączając klawisze po jednym: każde przełączenie w dowolnym miejscu musi zmieniać stan światła. Jeśli w jednym położeniu krzyżowego światło w ogóle się nie zapala, pomylono w nim pary. Wyłącz światło i sprawdź próbnikiem styk w oprawce: nie może tam być fazy.
Bezpieczeństwo i kto może podłączać
Pracuj tylko przy wyłączonym wyłączniku i po sprawdzeniu wszystkich żył próbnikiem napięcia lub multimetrem, a sam przyrząd sprawdź wcześniej na gniazdku, które na pewno jest pod napięciem. Kto może wykonywać takie prace, określa prawo Twojego kraju. W Polsce zmiany w instalacji wykonuje osoba ze świadectwem kwalifikacyjnym (tzw. uprawnieniami SEP), w Niemczech — tylko elektryk wpisany do rejestru operatora sieci, w Hiszpanii — autoryzowany instalator. W Anglii wymiana łącznika nie wymaga zgłoszenia według Part P, ale musi być zgodna z BS 7671. W wielu innych krajach prace przy instalacji są zastrzeżone dla elektryków, dlatego sprawdź przepisy u siebie.
Częste pytania
Jak sterować światłem z trzech miejsc?
Zamontować łączniki schodowe w dwóch skrajnych miejscach i krzyżowy pośrodku. Przewód biegnie łańcuchem: z rozdzielnicy do pierwszego schodowego — 3×1,5 mm², między łącznikami — 5×1,5, od ostatniego schodowego do lampy — 3×1,5. Żyły od pierwszego schodowego idą na jedną parę zacisków krzyżowego, a żyły do drugiego wychodzą z drugiej pary. Obwód oświetlenia zabezpiecza wyłącznik B10.
Czym łącznik krzyżowy różni się od schodowego?
Schodowy ma trzy zaciski: klawisz przełącza wspólny zacisk z jednego przełączanego na drugi. Krzyżowy ma cztery, dwie pary: klawisz łączy je prosto albo na krzyż. Dlatego w skrajnych miejscach zawsze stoją schodowe, a krzyżowe — tylko między nimi.
Jaki przewód do łącznika krzyżowego?
Do krzyżowego i od niego — 5×1,5 mm²: czarna i szara — żyły łączące, niebieska — N przelotowo do lampy, żółto-zielona — PE, brązowa w rezerwie. Przewód 4×1,5 nie wystarczy: nie ma w nim niebieskiej żyły, a żółto-zielonej nie wolno używać jako żyły łączącej ani jako N.
Ile łączników krzyżowych można dać między schodowymi?
Dowolnie wiele, po jednym na każde dodatkowe miejsce. Ale każdy to dodatkowa puszka i przewód 5×1,5. Od czterech miejsc i w długich korytarzach wygodniejszy jest przekaźnik bistabilny: przyciski podłącza się do niego równolegle, tyle, ile trzeba.