Schemat montażowy
Prawidłowy schemat
Przekaźnik w rozdzielnicy, trzy przyciski
Wybierz ten wariant, jeśli w rozdzielnicy jest wolne miejsce na szynie DIN: modułowy przekaźnik montuje się obok wyłącznika oświetlenia, faza z wyłącznika przychodzi mostkiem na zacisk 1, N — na A2. Z rozdzielnicy do puszki przy drzwiach biegnie 5×1,5: czarna — z ↓ przycisku na A1, brązowa — faza z zacisku 1 na L przycisku, szara — z zacisku 2 do lampy, niebieska — N, żółto-zielona — PE. Szara, niebieska i żółto-zielona przechodzą przez puszkę przelotowo na złączkach i idą do lampy przewodem 3×1,5, szara — dalej brązową żyłą. Od przycisku przy drzwiach łańcuch 3×1,5 biegnie do kanapy i na korytarz: brązowa na L, niebieska na ↓ (oznacza się ją brązową taśmą), a żółto-zielone przy kanapie łączy się złączką, żeby PE doszedł do ostatniego przycisku.
Co się dzieje
Lampa: nie świeci
Pod napięciem
Przewody
| Skąd → dokąd | Żyły × przekrój |
|---|---|
| Tablica → Drzwi | 5×1,5 mm²żółto-zielona, niebieska, szara, brązowa, czarna |
| Drzwi → Lampa | 3×1,5 mm²żółto-zielona, niebieska, brązowa |
| Drzwi → Kanapa | 3×1,5 mm²niebieska, brązowa, żółto-zielonaniebieską — oznaczyć brązowo |
| Kanapa → Korytarz | 3×1,5 mm²brązowa, niebieska, żółto-zielonaniebieską — oznaczyć brązowo |
Niebieską żyłę pod napięciem oznacz brązową taśmą izolacyjną: w Wielkiej Brytanii jest to obowiązkowe, w innych krajach to dobra praktyka
Co kupić
- Wyłącznik nadprądowy B10 dla obwodu oświetleniaw rozdzielnicy, jeśli nie ma jeszcze osobnego obwodu oświetlenia1 szt.
- Przekaźnik bistabilny na szynę DIN1 szt.
- Przycisk zwierny (dzwonkowy)3 szt.
- Ramka pojedyncza3 szt.
- Puszka podtynkowa2 szt.
- Puszka głęboka 60 mm1 szt.
- Złączka na 2 przewody3 szt.
- Złączka na 3 przewody1 szt.
- Przewód 3×1,5 mm² — odcinek3 szt.
- Przewód 5×1,5 mm² — odcinek1 szt.
- Brązowa taśma izolacyjna lub koszulka1 szt.
Jak działa przekaźnik bistabilny
Przekaźnik bistabilny ma cewkę i styk. Cewkę podłącza się do zacisków A1 i A2, styk — do zacisków 1 i 2. Każdy impuls na cewce przełącza styk: był rozwarty — zewrze się, był zwarty — rozewrze się, i tak zostaje do następnego impulsu. Impuls daje przycisk bez podtrzymania: naciśnięty — na A1 przychodzi faza, puszczony — znika. Światło przełącza naciśnięcie, puszczenie niczego nie zmienia.
Przez styk przekaźnika płynie faza do lampy: na zacisk 1 przychodzi z wyłącznika, z zacisku 2 idzie do lampy. Dlatego gdy światło jest wyłączone, oprawka nie jest pod napięciem.
Przyciski łączy się równolegle, niezależnie od ich liczby: na zacisk L każdego przychodzi faza, a wyjście ↓ każdego idzie na jeden wspólny przewód do A1. Dlatego przewód wygodnie jest prowadzić łańcuchem od przycisku do przycisku, a nie od każdego osobno do przekaźnika. Oznaczenia różnią się u producentów: na schemacie powyżej cewka ma A1 i A2, styk — 1 i 2, przycisk — L i ↓, a dla swojego modelu sprawdź schemat na obudowie.
Co kupić: przekaźnik, przyciski, napięcie cewki
Przekaźniki bywają modułowe, na szynę DIN w rozdzielnicy, i kompaktowe, do montażu w puszce. Modułowy w rozdzielnicy łatwo znaleźć i wymienić, ale z rozdzielnicy do puszki przy drzwiach trzeba będzie poprowadzić 5×1,5. Kompaktowy montuje się w puszce przy drzwiach razem z przyciskiem i z rozdzielnicy wystarczy 3×1,5. Sprawdź napięcie cewki: do schematów powyżej potrzebna jest cewka na 230 V AC. Przekaźniki z cewką na 12 lub 24 V podłącza się inaczej, przez osobny zasilacz — nie pomyl ich przy zakupie.
Przyciski bez podtrzymania produkuje się w tych samych seriach co łączniki, z tymi samymi ramkami. Z zewnątrz przycisku nie odróżnisz od łącznika, dlatego sprawdzaj nazwę i schemat na obudowie. Z przyciskami podświetlanymi uważaj: prąd podświetlenia płynie przez cewkę przekaźnika, a jego suma jest ograniczona, zwykle do 3–5 mA według instrukcji. To tylko kilka przycisków: w ABB 8–12 przycisków po 0,6 mA, w Finder 27.0x — 4 po 1 mA. Więcej można z kompensatorem z instrukcji przekaźnika albo jeśli do podświetlenia przycisków doprowadzisz osobny przewód neutralny, jak proponuje Berker.
Potrzebne będą jeszcze puszka i ramka na każdy przycisk, złączki, brązowa taśma izolacyjna do niebieskich żył i, jeśli nie ma jeszcze osobnego obwodu oświetlenia, wyłącznik B10. Puszkę przy drzwiach weź głęboką, 60 mm: oprócz przycisku są w niej złączki, a przy kompaktowym przekaźniku — także sam przekaźnik.
Prowadzenie przez puszkę przy drzwiach i kolory żył
Przy przekaźniku w rozdzielnicy z rozdzielnicy do puszki przy drzwiach biegnie 5×1,5 i wszystkie pięć żył jest zajętych: czarna — z ↓ przycisku na A1, brązowa — faza z zacisku 1 na L przycisku, szara — z zacisku 2 do lampy, niebieska — N, żółto-zielona — PE. Szara, niebieska i żółto-zielona nie idą do przycisku: przechodzą przez puszkę przelotowo na złączkach i idą do lampy przewodem 3×1,5, szara — dalej brązową żyłą. Przy kompaktowym przekaźniku z rozdzielnicy do puszki przy drzwiach biegnie zwykły 3×1,5, do lampy — też 3×1,5. Niebieska w tych przewodach wszędzie pozostaje przewodem neutralnym, nie trzeba zmieniać jej oznaczenia. Jeśli w Twoim domu instalację poprowadzono przez puszki rozgałęźne, schemat jest ten sam, zmienia się tylko miejsce połączeń.
Od przycisku przy drzwiach do następnego i dalej od przycisku do przycisku — 3×1,5: brązowa — faza na L, niebieska — z ↓ z powrotem do przekaźnika. Niebieska jest tu pod napięciem przy każdym naciśnięciu, dlatego oznacz ją na obu końcach brązową taśmą izolacyjną: w Wielkiej Brytanii jest to obowiązkowe, w innych krajach to przyjęta praktyka. Żółto-zielona w łańcuchu prowadzi PE do każdego przycisku i po drodze się jej nie izoluje: przy drzwiach wprowadza się ją do złączki PE razem z pozostałymi, w każdej puszce pośrodku łańcucha obie żółto-zielone łączy się złączką na 2 przewody, a przy ostatnim przycisku koniec wprowadza się na zacisk PE mechanizmu, jeśli jest, a jeśli nie — izoluje. PE doprowadza się do każdej puszki, nawet jeśli przycisk nie ma dla niego zacisku: w Niemczech wymaga tego norma. Żółto-zieloną stosuje się wyłącznie jako PE, nigdy pod fazę ani pod N.
Światło podłącza się osobnym obwodem w rozdzielnicy: wyłącznik B10 na przewodzie 1,5 mm². W Hiszpanii 10 A dla oświetlenia jest obowiązkowe. W Niemczech na 1,5 mm² stosuje się też B16, ale tylko tam, gdzie według tabeli normy przewód przenosi 16 A (w rurce w ścianie albo bezpośrednio na ścianie), i nie w ścianie z izolacją termiczną.
Przekaźnik czy łączniki krzyżowe
Z dwóch miejsc prościej zastosować parę łączników schodowych, przekaźnik nie jest tam potrzebny. Od trzech miejsc wygrywa przekaźnik: między przyciskami wystarczy 3×1,5, którym biegną tylko faza i przewód do przekaźnika. Łączniki krzyżowe łączy się łańcuchem przewodem 5×1,5 między wszystkimi sąsiednimi łącznikami: biegną nim dwie żyły łączące, N i PE. Nowe miejsce przy przekaźniku to jeszcze jeden przycisk i jeszcze jeden odcinek 3×1,5, w rozdzielnicy i w puszce przy drzwiach nic się nie zmienia, a przy łącznikach krzyżowych — jeszcze jeden krzyżowy i jeszcze jeden 5×1,5. Szczególnie widać to w długim korytarzu i na schodach, gdzie przewody między łącznikami wychodzą długie.
Przekaźnik przydaje się też wtedy, gdy chcesz wyłączać całe światło przy wejściu jednym przyciskiem. Do tego bierze się przekaźnik z wejściem sterowania centralnego: wspólny przycisk przy drzwiach wyłącza wszystkie grupy naraz, a lokalne przyciski działają jak zwykle. Na interaktywnym schemacie nie ma sterowania centralnego, jego schemat znajdziesz w instrukcji swojego przekaźnika.
Przekaźnik ma też wady: zajmuje miejsce w rozdzielnicy albo w puszce, po przyciskach nie widać, czy światło jest włączone — przycisk zawsze wraca do położenia wyjściowego, a w puszkach przycisków nie ma przewodu neutralnego: łańcuch 3×1,5 prowadzi tylko fazę i przewód do przekaźnika.
Schematy podłączenia
Przekaźnik w rozdzielnicy, trzy przyciski
Wybierz ten wariant, jeśli w rozdzielnicy jest wolne miejsce na szynie DIN: modułowy przekaźnik montuje się obok wyłącznika oświetlenia, faza z wyłącznika przychodzi mostkiem na zacisk 1, N — na A2. Z rozdzielnicy do puszki przy drzwiach biegnie 5×1,5: czarna — z ↓ przycisku na A1, brązowa — faza z zacisku 1 na L przycisku, szara — z zacisku 2 do lampy, niebieska — N, żółto-zielona — PE. Szara, niebieska i żółto-zielona przechodzą przez puszkę przelotowo na złączkach i idą do lampy przewodem 3×1,5, szara — dalej brązową żyłą. Od przycisku przy drzwiach łańcuch 3×1,5 biegnie do kanapy i na korytarz: brązowa na L, niebieska na ↓ (oznacza się ją brązową taśmą), a żółto-zielone przy kanapie łączy się złączką, żeby PE doszedł do ostatniego przycisku.
Przekaźnik w rozdzielnicy, pięć przycisków
Ten sam schemat, łańcuch po prostu biegnie dalej: z korytarza do łóżka i dalej na miejsce pośrodku, każde nowe ogniwo to jeszcze jeden przewód 3×1,5, a w każdej puszce, przez którą przechodzi łańcuch, żółto-zielone łączy się złączką. W rozdzielnicy i w puszce przy drzwiach nic się nie zmienia, przewód na A1 zostaje jeden dla wszystkich przycisków. Tak samo dodaje się szósty i dziesiąty przycisk: zwykłych przycisków bez podświetlenia przekaźnik nie ogranicza, granicą jest długość linii do nich (w Busch-Jaeger na przykład do 100 m).
Kompaktowy przekaźnik w puszce
Wybierz ten wariant, jeśli w rozdzielnicy nie ma miejsca albo trudno do niej poprowadzić 5×1,5: kompaktowy przekaźnik montuje się w głębokiej puszce 60 mm przy drzwiach razem z przyciskiem, a z rozdzielnicy biegnie zwykły 3×1,5. Brązowa z rozdzielnicy trafia do złączki, stamtąd faza mostkami idzie na L przycisku i na zacisk 1 przekaźnika, a z ↓ przycisku mostek idzie na A1. Niebieską z rozdzielnicy wprowadza się na A2, z tego samego zacisku niebieska idzie do lampy, a z zacisku 2 — brązowa. Pozostałe przyciski — tym samym łańcuchem 3×1,5 od przycisku przy drzwiach: niebieska na ↓ oznaczona brązową taśmą, żółto-zielone przy kanapie łączy się złączką.
Typowe błędy
Zwykły łącznik zamiast przycisku
Przy drzwiach zamiast przycisku zamontowano zwykły łącznik. Włączono klawisz — światło się zapaliło, ale cewka przekaźnika została pod napięciem. Wyłączono — światło nie zgasło: przekaźnik przełącza się tylko w chwili włączenia klawisza, dlatego światło zmienia się co drugi raz. Dopóki klawisz przy drzwiach jest włączony, przyciski przy kanapie i na korytarzu nic nie robią.
Dlaczego tak nie wolno
Cewka przekaźnika bistabilnego jest przeznaczona na krótki impuls. Stałego zasilania cewki większość przekaźników modułowych nie dopuszcza: w Finder 20 i 26 oraz Hager EPN według instrukcji najwyżej przez godzinę, inaczej cewka się przegrzewa. Nawet przekaźnik, któremu stały sygnał jest dozwolony (np. kompaktowy Finder 27.2x), z łącznikiem przełącza światło co drugi raz, a pozostałe przyciski nie działają. We wszystkich miejscach montuj tylko przyciski bez podtrzymania: z zewnątrz nie odróżnisz ich od łącznika, więc sprawdzaj nazwę i schemat na obudowie.
Przyciski szeregowo
Przyciski połączono jeden za drugim, jak łączniki: faza idzie przez przycisk przy drzwiach, potem przy kanapie, potem na korytarzu i dopiero z ostatniego wraca brązowymi żyłami na A1 przekaźnika. Naciśnięcie dowolnego pojedynczego przycisku nic nie daje. Światło przełącza się tylko wtedy, gdy naciśniesz i przytrzymasz wszystkie trzy przyciski naraz.
Dlaczego tak nie wolno
Zagrożenia nie ma, ale tak światłem nie da się sterować. Przyciski do przekaźnika bistabilnego łączy się równolegle: na zacisk L każdego przychodzi faza, a wyjście ↓ każdego idzie na wspólny przewód do A1, dzięki czemu każdy przycisk sam zamyka obwód cewki. W łańcuchu oznacza to: w każdej puszce brązowe łączy się na zacisku L, niebieskie — na zacisku ↓, i żaden przycisk nie stoi w przerwie przewodu do sąsiedniego.
Jak podłączyć przekaźnik bistabilny krok po kroku
Wyłącz zasilanie
Do prac w puszkach wyłącz wyłącznik obwodu oświetlenia, a jeśli nie wiesz który — wyłącznik główny. Jeśli montujesz przekaźnik w rozdzielnicy, wyłącz wyłącznik główny: górne zaciski wyłącznika oświetlenia pozostają pod napięciem, nawet gdy jest wyłączony. Uprzedź domowników, żeby nikt nie włączył wyłącznika.
Sprawdź, że nie ma napięcia
Najpierw sprawdź próbnik napięcia lub multimetr na gniazdku, które na pewno jest pod napięciem. Potem sprawdź wszystkie żyły we wszystkich puszkach i przy lampie, a w rozdzielnicy — zaciski wyłącznika oświetlenia: między sobą i każdą względem PE.
Zamontuj przekaźnik w rozdzielnicy
Modułowy przekaźnik zatrzaśnij na szynie DIN obok wyłącznika oświetlenia. Mostkiem połącz wyjście wyłącznika z zaciskiem 1 przekaźnika, a zacisk A2 — z szyną N tej sekcji RCD, w której jest wyłącznik oświetlenia: N z szyny innej sekcji spowoduje zadziałanie RCD. Przewód 5×1,5 do puszki przy drzwiach: czarną — na A1, brązową — też na zacisk 1, szarą — na 2, niebieską — na tę samą szynę N, żółto-zieloną — na szynę PE. Kompaktowy przekaźnik montuje się w puszce przy drzwiach, jego podłączenie opisują kolejne kroki.
Wprowadź przewody i oznacz żyły
Do puszki przy drzwiach wchodzą trzy przewody: z rozdzielnicy, do lampy i do następnego przycisku. Do puszek pośrodku łańcucha — po dwa, od poprzedniego przycisku i do następnego, do ostatniej — jeden. Podpisz, który przewód skąd przychodzi, i w każdym przewodzie 3×1,5 między przyciskami owiń niebieską żyłę brązową taśmą na obu końcach: wraca nią faza od przycisku do przekaźnika.
Zmontuj puszkę przy drzwiach
Przy przekaźniku w rozdzielnicy: brązową z rozdzielnicy i brązową do następnego przycisku — na L przycisku, czarną z rozdzielnicy i oznaczoną niebieską do następnego przycisku — na ↓. Złączkami połącz szarą z rozdzielnicy z brązową do lampy, niebieską z rozdzielnicy — z niebieską do lampy, wszystkie żółto-zielone — razem. Przy kompaktowym przekaźniku: brązową z rozdzielnicy — do złączki, z niej mostki na L przycisku i na zacisk 1 przekaźnika, z ↓ przycisku — mostek na A1; niebieską z rozdzielnicy — na A2, z tego samego zacisku niebieską do lampy; z zacisku 2 — brązową do lampy; wszystkie żółto-zielone — do wspólnej złączki. Łańcuch do następnego przycisku — na przycisk przy drzwiach: brązowa na L, niebieska na ↓.
Podłącz pozostałe przyciski i lampę
W każdym przycisku brązowe — na zacisk L, niebieskie — na ↓. W puszkach pośrodku łańcucha na każdy zacisk przychodzą po dwie żyły: od poprzedniego przycisku i do następnego. Jeśli zacisk nie przyjmuje dwóch przewodów, połącz je złączką i doprowadź do przycisku jeden krótki przewód. Żółto-zielonych nie izoluj: w puszkach pośrodku łańcucha połącz obie złączką na 2 przewody, a przy ostatnim przycisku wprowadź koniec na zacisk PE mechanizmu, jeśli jest, a jeśli nie — zaizoluj go. W lampie: L — brązowa, N — niebieska, PE — żółto-zielona.
Sprawdź działanie
Włącz wyłącznik i obejdź kilka razy wszystkie przyciski: każde naciśnięcie w dowolnym miejscu musi przełączać światło, a puszczenie — niczego nie zmieniać. Jeśli w którymś miejscu światło zmienia się tylko co drugi raz, jest tam łącznik, a nie przycisk. Jeśli przyciski naciskane pojedynczo nie działają, połączono je szeregowo. Wyłącz światło i sprawdź próbnikiem styk w oprawce: nie może tam być fazy.
Bezpieczeństwo i kto może podłączać
Pracuj tylko przy wyłączonym wyłączniku i po sprawdzeniu wszystkich żył próbnikiem napięcia lub multimetrem, a sam przyrząd sprawdź wcześniej na gniazdku, które na pewno jest pod napięciem. Przekaźnik w rozdzielnicy montuje się przy wyłączonym wyłączniku głównym: górne zaciski wyłącznika oświetlenia są pod napięciem, nawet gdy jest wyłączony. Kto może wykonywać takie prace, określa prawo Twojego kraju. W Polsce zmiany w instalacji wykonuje osoba ze świadectwem kwalifikacyjnym (tzw. uprawnieniami SEP), w Niemczech — tylko elektryk wpisany do rejestru operatora sieci, w Hiszpanii — autoryzowany instalator. W Anglii wymiana łącznika nie wymaga zgłoszenia według Part P, ale musi być zgodna z BS 7671, a nowy obwód w rozdzielnicy to już praca podlegająca zgłoszeniu. W wielu innych krajach prace przy instalacji są zastrzeżone dla elektryków, dlatego sprawdź przepisy u siebie.
Częste pytania
Ile przycisków można podłączyć do przekaźnika bistabilnego?
Zwykłych przycisków bez podświetlenia — dowolnie wiele: łączy się je równolegle i każdy po prostu podaje fazę na A1. Granicą jest długość linii do przycisków, w Busch-Jaeger na przykład do 100 m. Z przyciskami podświetlanymi jest inaczej: ich łączny prąd jest ograniczony, zwykle do 3–5 mA, to tylko kilka przycisków, a przy większej liczbie potrzebny jest kompensator albo osobny przewód neutralny do podświetlenia.
Czy można podłączyć zwykły łącznik do przekaźnika bistabilnego?
Nie, tylko przyciski bez podtrzymania. Włączony łącznik trzyma cewkę pod napięciem, a większość przekaźników modułowych dopuszcza to najwyżej przez godzinę. Poza tym światło przełącza się tylko przy włączaniu klawisza, czyli co drugi raz, a pozostałe przyciski, dopóki łącznik jest włączony, nie działają.
Co lepsze: przekaźnik bistabilny czy łącznik krzyżowy?
Z dwóch miejsc — para łączników schodowych, przekaźnik nie jest potrzebny. Od trzech miejsc wygodniejszy jest przekaźnik: między przyciskami wystarczy 3×1,5, a łączniki krzyżowe łączy się łańcuchem przewodem 5×1,5 między wszystkimi łącznikami. Nowe miejsce przy przekaźniku to jeszcze jeden przycisk i odcinek 3×1,5, w rozdzielnicy i w puszce przy drzwiach nic się nie zmienia. A przekaźnik z wejściem sterowania centralnego pozwala jeszcze wyłączyć całe światło jednym przyciskiem przy wejściu.
Jaki przewód do przycisków przekaźnika bistabilnego?
Między przyciskami — 3×1,5 mm²: brązowa — faza na L, niebieska — z ↓ z powrotem do przekaźnika, oznacza się ją brązową taśmą, żółto-zielona prowadzi PE dalej, a w puszkach przelotowych łączy się ją złączką. Przy przekaźniku w rozdzielnicy z rozdzielnicy do puszki przy drzwiach biegnie 5×1,5, przy kompaktowym przekaźniku w tej puszce — 3×1,5, do lampy — 3×1,5. Obwód oświetlenia zabezpiecza wyłącznik B10.